Modern dünya sinemasında ahlaki ikilemleri, insan doğasının karanlık labirentlerini ve gelenek ile modernite arasında sıkışmış bireyin trajedisini en usta cerrah titizliğiyle işleyen yönetmen Asghar Farhadi‘dir. 2016 yılında Cannes Film Festivali’nde En İyi Senaryo ve En İyi Erkek Oyuncu ödüllerini kazanan, ardından 2017 yılında Yabancı Dilde En İyi Film Oscar’ına layık görülen Satıcı (Forushande / The Salesman), Farhadi sinemasının zirve noktalarından biridir.
Çatlayan Binalar ve Çatlayan Hayatlar: Filmin Açılış Metaforu
Film, Tahran’da kentsel dönüşüm veya plansız inşaat yüzünden temelleri sarsılan, duvarları boydan boya çatlayan bir apartmanın tahliye edilmesiyle başlar. Edebiyat öğretmeni ve tiyatro oyuncusu Emad ile eşi Rana, çökme tehlikesi altındaki bu evden apar topar kaçmak zorunda kalırlar. Bu fiziksel çatırtı, Farhadi sinemasında bir ailenin, bir evliliğin ve daha da ötesinde tüm İran toplumunun geleneksel ve ahlaki temellerindeki kırılmanın muazzam bir görsel metaforudur.
Çift, tiyatro grubundan bir arkadaşlarının önerisiyle aceleyle yeni bir daireye taşınır. Ancak evin bir önceki kiracısı şüpheli bir kadındır ve mahalleli tarafından “fahişe” olarak damgalanmıştır. Bir akşam Rana banyodayken, kapıyı eşi Emad zannederek açar ve içeri giren yabancı bir erkeğin saldırısına uğrar.
Geleneksel Erkeklik Gururu ve Adalet Çıkmazı
Saldırı sonrasında Rana fiziksel ve derin psikolojik bir travma yaşar; polise gitmek istemez, çünkü polisin sorgusu ve toplumun ahlakçı bakış açısı travmayı katmerleştirecektir. İşte bu noktada Emad’ın iç dünyasında korkunç bir dönüşüm başlar. O güne dek entelektüel, hoşgörülü ve modern bir tiyatro insanı olan Emad; ataerkil kodların, mahalle baskısının ve zedelenen erkeklik gururunun esiri haline gelir.
Hukuki yollara başvurmak yerine saldırganı kendi yöntemleriyle aramaya başlar. Saldırganın evde bıraktığı araba anahtarı, çorap ve telefon üzerinden bir dedektif gibi iz sürer. Farhadi burada izleyiciye sarsıcı bir soru sorar: “Adalet arayışı nerede biter, kör bir intikam ve linç dürtüsü nerede başlar?”
Arthur Miller ve “Satıcının Ölümü” Metinlerarasılığı
Filmin en zekice kurgulanmış katmanı, Emad ve Rana’nın aynı zamanda amatör bir tiyatroda Arthur Miller’ın ölümsüz eseri Satıcının Ölümü (Death of a Salesman) oyununu sahneliyor oluşlarıdır. Emad sahnede yaşlı, tükenmiş ve kapitalist sistemin ezdiği seyyar satıcı Willy Loman‘ı oynarken; evde kendi onurunu kurtarmaya çalışan bir intikamcıya dönüşür.
Nihayet saldırgan bulunduğunda izleyici büyük bir şok yaşar: Karşılarındaki canavar bir tecavüzcü değil; kalbi tekleyen, nefes almakta zorlanan, ailesine mahcup düşmekten ölesiye korkan zavallı ve yaşlı bir seyyar satıcıdır. Seyyar satıcının sefaleti ile tiyatro sahnesindeki Willy Loman paralelliği, intikamın haklılığını darmadağın eder.
Final Sahnesinin Ahlaki Tokadı: İntikamın Boşluğu
Farhadi, izleyicinin saldırgandan nefret etmesine ya da Emad’ı bütünüyle haklı görmesine izin vermez. Emad, yaşlı adamı boş bir odada kilitler; ailesinin (eşi ve damadının) önünde onu rezil etmekle tehdit eder. Adam korkudan kalp krizi geçirdiğinde ise dehşete düşer. Rana, Emad’a yalvarır: “Eğer onun ailesine bunu söylersen, seninle bir daha asla yaşamam!”
Emad sonunda adama sadece küçük bir tokat atar; ancak o tokat, yaşlı adamın ikinci bir kalp krizi geçirmesine yol açar. İntikam alınmıştır, fakat geride kalan şey tatmin değil; iki ailenin birden enkaz haline gelmesi, suçluluk duygusu ve telafisi imkansız bir vicdan yüküdür. Tiyatro sahnesinde makyajları yapılan Emad ve Rana’nın yüzündeki donukluk, artık hiçbir şeyin eskisi gibi olmayacağının sessiz ilanıdır.
Farhadi Sinemasında Gerilim: “A Separation” ile “The Salesman” Karşılaştırması
Asghar Farhadi, 2011 yapımı başyapıtı Bir Ayrılık (A Separation) ile Oscar kazandığında dünya sineması yönetmenin benzersiz üslubunu keşfetmişti. Her iki filmde de Farhadi, klasik Hollywood sinemasında olduğu gibi bir “kötü adam” (villain) yaratmaz. Seyirci, olayların içine çekildikçe herkesin kendine göre haklı sebepleri olduğunu görür. Adalet terazisi hiçbir tarafa tam olarak eğilmez.
Bir Ayrılık‘ta çatışma boşanmak isteyen bir çift ile onların bakımını üstlendiği dindar bir aile arasındaki sınıfsal uçurumdan doğarken; The Salesman‘da çatışma doğrudan mahremiyet, tecavüz şüphesi ve erkekliğin kibri üzerinden yürür. Emad karakteri, modern bir entelektüelin dahi baskı altındayken ne kadar kolay bir canavara dönüşebileceğini sergileyerek izleyiciyi kendi içindeki gizli şiddetle yüzleştirir.
Shahab Hosseini ve Taraneh Alidoosti’nin Muazzam Oyunculuğu
Filmin başarısındaki en büyük paylardan biri, Farhadi’nin gözde oyuncuları Shahab Hosseini (Emad) ve Taraneh Alidoosti (Rana)’nin olağanüstü performanslarıdır. Hosseini’nin film boyunca yüzüne yerleşen o bastırılmış öfke, çaresizlik ve intikam hırsı, Cannes’da kazandığı En İyi Erkek Oyuncu ödülünü sonuna kadar hak ettiğini kanıtlar. Alidoosti ise şiddete maruz kalmış bir kadının travmasını abartılı çığlıklar yerine, sessiz bakışları, titreyen elleri ve kırılgan duruşuyla canlandırarak seyircinin kalbine işler.
Öne Çıkan Başlıklar
- Sosyolojik Gerilim: Çatlayan apartman dairesi üzerinden modern İran’ın ahlaki kırılmalarını sergiledi.
- Ataerkil Kodların İfşası: Entelektüel bir erkeğin dahi gurur kırılması karşısında nasıl ilkel bir intikamcıya dönüştüğünü gösterdi.
- Tiyatro ile Sinema Bağı: Arthur Miller’ın Satıcının Ölümü piyesiyle metinlerarası kusursuz bir kurgu kurdu.
- Oscar Zaferi: 2017’de En İyi Yabancı Dilde Film Oscar’ını kazanarak yönetmenin dünya çapındaki dehasını tescilledi.
Sıkça Sorulan Sorular
The Salesman (Satıcı) hangi ödülleri kazandı?
Film, 2016 Cannes Film Festivali’nde En İyi Senaryo (Asghar Farhadi) ve En İyi Erkek Oyuncu (Shahab Hosseini) ödüllerini, 2017 yılında ise 89. Akademi Ödülleri’nde En İyi Yabancı Dilde Film Oscar’ını kazandı.
Asghar Farhadi neden 2017 Oscar törenine katılmadı?
Farhadi, dönemin ABD Başkanı Donald Trump’ın aralarında İran’ın da bulunduğu Müslüman ülkelere getirdiği vize ve seyahat yasağını protesto etmek amacıyla Oscar törenine katılmayı reddetti; ödülünü onun adına uzaya çıkan ilk İranlı kadın Anousheh Ansari kabul etti.
Filmde Rana’ya gerçekte ne oldu?
Banyoya giren yaşlı adam, eski kiracının evde olduğunu düşünerek içeri girmiş, Rana’yı gördüğünde aralarında bir boğuşma yaşanmış ve Rana cam kırıkları üzerine düşerek başından yaralanmıştır; film tecavüzün gerçekleşip gerçekleşmediğini muğlak bırakarak odağı saldırının sonrasındaki ahlaki tepkilere çevirir.
 analizi: Arthur Miller'ın Satıcının Ölümü oyunuyla paralellikler, erkeklik gururu ve adalet sorgusu 24Okur'da.){kind=link}