“Kadın papa” araması, Orta Çağ’da erkek kılığına girerek papalık makamına kadar yükseldiği anlatılan Papissa Joanna’yı merak edenleri aynı soruda buluşturuyor: Gerçekten bir kadın papa var mıydı? Bugün ulaşılabilen tarih kayıtları, Joanna’nın yaşadığına veya papa olduğuna dair çağdaş bir kanıt sunmuyor. Bildiğimiz şey, 13. yüzyıl ortalarında yazılı kaynaklara giren ve sonraki yüzyıllarda farklı biçimlerde anlatılan güçlü bir efsanenin varlığı.
Bu ayrım, hikâyeyi değersizleştirmez. Tam tersine, efsanenin hangi dönemde yazıya geçirildiğini, nasıl değiştiğini ve papalık otoritesi hakkında hangi korku ve tartışmaları taşıdığını anlamamızı sağlar. “Vatikan’ın gizlediği kadın” gibi ifadeler ise kanıtlanmış bir örtbası değil, efsanenin modern ve sansasyonel sunum biçimini anlatır. Kaynaklar, gizli bir papa biyografisinden çok, Orta Çağ tarihçiliğinin ve dinî polemiğin dolaşıma soktuğu bir anlatıyı gösterir.
Efsanenin Doğuşu: 9. Yüzyıl Roma’sı
Papissa Joanna anlatısı genellikle 9. yüzyıl Roma’sına yerleştirilir. Hikâyenin yaygın biçiminde, eğitim almak ve sevdiği erkekle birlikte olabilmek için genç yaşta erkek kimliği kullanan bir kadın, erkeklerin dünyası sayılan kilise hiyerarşisinde yükselir. Roma’ya gider; bilgisi ve hitabetiyle dikkat çeker; sonunda papa seçilir. Ancak bu olay örgüsü, onu anlatan metinlerin yazıya geçirildiği tarihten yüzyıllar sonrasına yerleştirilmiş bir geçmiş sunar.
Efsaneye dair bilinen en erken yazılı kayıtlar 1250–1254 yılları arasına tarihlenir. SISMEL’in yayımladığı eleştirel derleme, Joanna ve kadın patrik anlatısıyla ilgili 1250–1500 döneminden 109 edebî tanıklığı bir araya getirir; bu tanıklıkların büyük bölümünün, 13. yüzyılda Dominiken tarihçi Martin von Troppau’nun kroniğiyle yayılan geleneğe bağlı olduğunu belirtir.
Bu tarih, hikâyenin mutlaka o sırada icat edildiğini kanıtlamaz; fakat elimizdeki yazılı izlerin 9. yüzyıla değil, 13. yüzyıla ait olduğunu açık eder. SISMEL’in efsane metinleri derlemesi
“109 literary attestations” (109 edebî tanıklık)
— SISMEL, La papessa Giovanna kitap tanıtımı; kısa çeviri.
Orta Çağ kronikleri günümüz arşiv belgeleri gibi çalışmaz. Yazarlar önceki metinleri kopyalayabilir, sözlü söylentileri tarih anlatısına katabilir ve ahlaki ya da dinî bir ders vermek amacıyla olayları düzenleyebilirdi. Bu nedenle bir kronikte anlatılan olağanüstü olay, yalnızca kroniğin varlığıyla doğrulanmış olmaz. Araştırmacı, metnin tarihini, yazarın kaynaklarını, anlatının başka metinlerde nasıl tekrarlandığını ve dönemin kayıtlarıyla uyuşup uyuşmadığını birlikte değerlendirir.
Metin zinciri kurmak bu nedenle önemlidir. Bir kronik yazarı önceki bir anlatıyı kısaltmışsa, sonraki yazarların aynı ayrıntıyı tekrarlaması beş bağımsız tanık bulunduğunu göstermez. SISMEL derlemesinde Martin von Troppau’nun kroniğine bağlanan çok sayıdaki anlatımın ayrıca incelenmesi, efsanenin nasıl çoğaldığını anlamaya yarar. Bu, metinlerin tarihini karşılaştırmalı okumanın neden yalnızca kaynakça hazırlamaktan ibaret olmadığını gösterir.
Joanna’nın hikâyesinin Roma’da geçen bir sahneye yerleştirilmesi, anlatıya inandırıcılık hissi verir: Bilinen meydanlar, geçit törenleri ve papalık makamı, okurun zihninde elle tutulur bir geçmiş oluşturur. Fakat coğrafi ayrıntı, olayın yaşandığını tek başına kanıtlamaz. Aynı şekilde efsanenin birçok dilde ve metinde bulunması da bağımsız tanıklıkların sayısının aynı olduğu anlamına gelmez; metinler birbirinden türemiş olabilir.
Erkek Kılığına Giren Zeki Bir Kadın
Kadın Papa Joanna efsanesinin merkezinde, kimliğini gizleyen bir kadının erkeklere ayrılmış eğitim ve iktidar alanlarında yükselmesi vardır. Bazı anlatımlarda Joanna Atinalıdır; bazılarında kökeni ve gençliği farklı kurulur. Erkek kılığı, yalnızca kişisel bir macera aracı değildir. Kadınların eğitim kurumlarına, ruhban sınıfına ve kamusal otoriteye erişiminin sınırlandığı bir toplumda, bu motif cinsiyet ile bilgi arasındaki bağı görünür kılar.
Joanna’nın öğrenme yeteneği, anlatıda hem hayranlık hem kuşku doğurur. Bir yandan erkek meslektaşlarından daha zeki veya yetenekli olduğu söylenir; diğer yandan başarı, ancak kimliğini saklaması sayesinde mümkün olur. Bu kurgu, gerçek kadınların eğitim ve yönetim alanlarından dışlanmasının tarihsel kanıtı olarak doğrudan kullanılamaz. Fakat efsanenin dinleyicilerine, otoriteyi kimin kullanabileceği ve bilginin kimlere yakıştırıldığı üzerine düşünme alanı açtığını gösterir.
Bu motifin bugünkü okur için önemi, Orta Çağ’da kadınların hiç eğitim almadığı gibi genellemeler üretmesinde değil, kurmacanın iktidar hakkındaki varsayımlarını görünür kılmasındadır. Kadınlar manastırlarda, saray çevrelerinde ve farklı yazı kültürlerinde bilgi üretebildi; erişimleri erkeklerinkiyle eşit değildi ve bölgeye, sınıfa, döneme göre değişiyordu. Joanna efsanesi bu çeşitliliği belgeleyen bir nüfus kaydı değildir.
Yine de kadınların öğrenme kapasitesini hayal etmek ile kamusal makamı onlara tanımak arasındaki gerilimi dramatik biçimde kurar.
“Papissa Joanna kimdir?” sorusuna verilecek dikkatli yanıt bu yüzden iki katmanlıdır. Tarihsel kişi olarak kimliği, doğum tarihi, ailesi veya papalık süresi doğrulanmış değildir. Edebî ve kültürel figür olarak ise kadın kimliğini saklayarak erkek iktidarına erişen, sonra sırrı açığa çıkan bir kahramandır.
Bu iki tanımı birbirine karıştırmak, efsaneyi ya gerçek biyografi diye sunmaya ya da yalnızca uydurma olduğu için kültürel etkisini yok saymaya yol açar.
Anlatıdaki cinsiyet dönüşümü, Orta Çağ toplumunun gerçek yapısını tek başına yansıtmaz; yine de dönemin toplumsal tahayyülünü incelemek için değerlidir. Kadın kahramanın zekâsı övülürken aynı zamanda bedeninin sır olarak kurulması, bilgi ve otoritenin cinsiyetlendirilmiş biçimde düşünüldüğünü gösterir. Efsane, bu gerilimi çözmez; dramatik bir kimlik ifşasına dönüştürür.
Doğum Sancıları ve Trajik Son İddiası
Hikâyenin en tanınan sahnesinde Joanna, bir geçit töreni sırasında sancılanır ve doğum yaptığı anlaşılır. Bazı sürümlerde doğumla birlikte kalabalık gerçeği öğrenir; sonrasında Joanna’nın öldürüldüğü, cezalandırıldığı veya olay yerinde öldüğü anlatılır. Fakat tek ve değişmez bir “asıl son” yoktur. Orta Çağ metinleri çoğaldıkça ayrıntılar da değişir; Joanna’nın sevgilisi, çocuğun akıbeti ve olayın geçtiği yer her anlatıda aynı değildir.
Varyantlar arasındaki fark, hikâyeyi tek bir roman özeti gibi aktarmamayı gerektirir. Kaynakları karşılaştıran bir okur, hangi ayrıntının erken tanıklıklarda bulunduğunu, hangisinin daha geç uyarlamalarda eklendiğini sorabilir. Her metnin tam metnine ulaşmadan belirli bir sahnenin “ilk” biçimini kesinleştirmek doğru olmaz. Bu yazıda doğum ve teşhir sahnesi, yaygın anlatı motifi olarak ele alınıyor; tarihî olay kaydı olarak değil.
Bu sahne, yalnızca sansasyonel bir sürpriz olarak okunmamalıdır. Efsanenin düzeninde beden, gizli kimliğin açığa çıktığı kanıta dönüşür. Joanna’nın yıllarca bilgi ve makam yoluyla kabul görmesi, doğum anında çöker; anlatı, kadın bedenini kamusal otoriteyle bağdaşmayan bir unsur gibi kurar. Bu dramatik düzen, tarihsel bir vakayı belgelemekten çok, dönemin cinsiyet ve dinî otorite kaygılarını sahneye taşır.
Bazı modern popüler anlatılar doğum sahnesini, papaların bir sandalyedeki delikten cinsiyet kontrolünden geçtiğine dair başka bir efsaneyle birleştirir. SISMEL’in derlemesinin özellikle kadın papa efsanesi ile papalık seçiminden sonra yapıldığı iddia edilen “erkeklik testi”ni ayrı fakat kesişen metin gelenekleri olarak incelemesi bu farkı anlamaya yardımcı olur.
İki hikâyenin beraber aktarılması, birinin diğerini kanıtladığı anlamına gelmez; sözlü ve yazılı efsaneler zaman içinde birbirine eklenebilir.
Joanna’nın ölümüne ilişkin de doğrulanmış mezar, çağdaş kayıt veya bağımsız biyografik iz gösterilemez. Hikâyede belirli bir sokak, anıt ya da papalık rotası geçmesi, bugün o yerlerin tarihî olayın kanıtı olduğu anlamına gelmez. Turizm anlatıları ve internet yazıları bazen yer adlarını kesinlik işareti gibi kullanır; araştırmacı ise yerel geleneğin ne zaman kayda geçtiğini ve daha eski belgelerle ilişkisini sorar.
Tarihçiler Ne Diyor? Mit mi Gerçek mi?
Papissa Joanna’nın gerçek papa olduğuna dair güçlü tarihsel destek bulunmamasının temel nedeni, çağdaş ve bağımsız kayıtların yokluğudur. 9. yüzyıl papalarının sıraları, kilise kronikleri ve siyasal olaylar hakkında farklı kaynaklar vardır; ancak Joanna bu dönemin çağdaş papalık kayıtlarında belgelenmiş bir pontif olarak görünmez.
Bir kadının aylar ya da yıllar süren papalık makamında bulunmasının diplomatik yazışmalarda, kilise yönetiminde ve sonraki kronolojilerde hiç iz bırakmaması ayrıca açıklama gerektirirdi.
Tarihçi Alain Boureau’nun The Myth of Pope Joan çalışması, soruyu “Joanna var mıydı?” ikiliğine sıkıştırmadan ele alır. Araştırmanın konusu, anlatının ortaya çıkışı, Orta Çağ yazarlarının onu nasıl işlediği ve sonraki dönemlerde hangi amaçlarla yeniden kullanıldığıdır. Chicago Üniversitesi Yayınları’ndaki Boureau kitabı ve Joëlle Rollo-Koster’in akademik bölümünün açık arşiv kaydı efsanenin tarih yazımındaki bağlamını takip etmeye yardımcı olur.
Efsanenin işlevi, 16. yüzyıldaki Reform tartışmalarında da değişti. Katolik ve Protestan polemikçiler papalık kurumunu tartışırken Joanna anlatısını tekrar kullandı. Protestan yazarlar için kadın bir papanın varlığı, papalık geleneğinin güvenilirliğine saldırmakta elverişli bir örnek sunuyordu; Katolik yazarlar ise hikâyeyi reddediyor veya kroniklerin güvenilirliğini sorguluyordu. Cardiff arşivindeki akademik bölüm, Reform sonrası bu polemik kullanımını inceler.
Bir anlatının siyasî tartışmada kullanılması, ne anlatıdaki kişinin gerçekliğini doğrular ne de anlatının baştan beri aynı amaçla üretildiğini gösterir.
Bu tarihsel dönüşüm, günümüzde de görülebilir: Aynı hikâye bir yerde Kilise karşıtı gizem, başka yerde kadınların dışlanmasına dair feminist alegori veya tarihî dram olarak sunulur. Bu yorumlar birbirini otomatik olarak geçersiz kılmaz; her biri farklı bir soru sorar. Ancak yorumun kaynağı açıkça belirtilmelidir. Kurmaca film ve romanlarda yaratıcı tercih olan bir ayrıntı, sırf ekranda canlandırıldığı için Orta Çağ belgesine dönüşmez.
“Kadın papa gerçek mi?” sorusuna mevcut kanıtlarla verilebilecek en doğru yanıt, tarihsel bir kadın papanın yaşadığının doğrulanmadığıdır. Bu, efsanenin etkisiz olduğu anlamına gelmez. Joanna; kadınların eğitime erişimi, dinî makamın meşruiyeti, tarih yazımında söylenti ile belge arasındaki sınır ve sonraki kuşakların geçmişi siyasal amaçlarla yeniden anlatması üzerine verimli bir örnektir.
Kadın Papa filmi veya romana konu olan sürümler, bu malzemeyi kendi dönemlerinin beklentilerine göre değiştirir. Kurmaca eser, Joanna’yı feminist bir direniş figürü, trajik bir aşık ya da iktidarın kurbanı olarak kurabilir. İzleyici bu yorumu tarihî kaynakla karıştırmamalı; yapımın hangi ayrıntıyı hangi dönemin sorusuna yanıt olarak seçtiğini ayrıca değerlendirmelidir. Efsanenin kalıcılığı, belki de tek bir anlama sabitlenememesinden gelir.
Sıkça Sorulan Sorular
Kadın Papa Joanna gerçek mi?
Joanna’nın 9. yüzyılda yaşadığına veya papa olduğuna dair çağdaş, bağımsız kanıt bulunmuyor. Bilinen ilk yazılı kayıtlar 13. yüzyıl ortalarına aittir ve tarihçiler anlatıyı efsane olarak inceler.
Papissa Joanna kimdir?
Papissa Joanna, erkek kılığına girerek kilise hiyerarşisinde yükseldiği ve papa seçildiği anlatılan Orta Çağ efsanesinin kahramanıdır. Kökeni, papalık süresi ve sonu farklı metinlerde değişir.
Joanna’nın gizli kimliği nasıl açığa çıkar?
Yaygın sürümde bir geçit töreni sırasında doğum yapması, onun kadın olduğunun anlaşılmasına yol açar. Bu sahne tarihî olay olarak doğrulanmış değildir ve anlatının sürümleri arasında ayrıntılar değişir.
Papaların cinsiyet kontrolü için delikli sandalyeye oturduğu doğru mu?
Bu uygulama da Orta Çağ’dan aktarılan, kadın papa efsanesiyle sonradan ilişkilendirilen bir anlatıdır. Joanna’nın tarihsel varlığına veya gerçek bir papalık ritüeline kanıt oluşturmaz.
